МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ «КҮЙӘУЕНІ»

МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ «КҮЙӘУЕНІ»

Әр ұлт өз ұрпағына ұлттық тәрбие беру арқылы ғана ұлттық болмысын, бейнесін сақтап дамыта алатыны белгілі. Ал, ұлттық тәрбиенің қайнар көзі мәдениетіміз бен өнерімізде екені даусыз.

Себебі дәстүрлі мәдениетіміздің ұмыт бола бастаған қай түрін, қай саласын болсада сол фольклорымыздан тауып, ажырата аламыз. Біз бұл жерде ұлттық тәрбиенің көздерін музыкалық фольклордан қарастырмақпыз. Әл-Фараби бабамыз музыканың адам психологисына әсері жөнінде «Музыка денені шынықтыратын гимнастика тәріздес, ол адамның жанын жетілдіреді. Алдымен ләззатқа бөлейді, одан соң құмарлықты оятады, қиялға жетелейді» – деп пікір айтқан. Халқымыздың бірнеше ғасырлар көлемінде жинақталып қалыптасқан бай музыкалық фольклоры бар.

Біз алып отырған әдіс-тәсіл, ол қазақ күйлері арқылы мектеп оқушыларының білімділігін, отансүйгіштік, ұлттық, эстетикалық, рухани құндылықтарын дамыта отырып, қалыптастыру.

Біріншіден, біз күй өнері жайлы оқушыға мағлұмат береміз. Күйдің күш-қуаты мен қадір-қасиеті туралы, тәрбиелік және тарихи-аңыздық мәні, бабалар үнін оқушы жанына сіңдіру алға қойылады.

Екіншіден, сол күй сарының қолдана отырып, жаңа ұлттық өнермен таныстыру. Яғни, күй сарыны мен сөз сарының байланыстыра отырып, жаңаша күйәуенімен танысу.

Бұл әдістің ерекшелігі оқушы бұрын естіген күйлердің адамша сөйлеп, оқушымен тілдесуі. Оқушы күй сарының әндетіп, сөздің қадір-қасиетін түсінеді. Яғни, сөздің біздің әлемдегі орны мен қадірін байқайды. Ал, күйдің сарыны оқушы жадында мәңгі сақталады. Бұл жерде туындайтын сұрақ: «Күйдің қасиеті төмендеп, бәсеңдеп қалмай ма?» Бұған жауап ретінде: «Біз бұл әдісті сіңірер алдында, оқушыларға ең алдымен күй өнері жайлы, күйдің ерекшелігі туралы, күйдің өнер әлеміндегі орыны жайлы біраз мағлұмат, білім береміз. Содан кейін ғана осы әдісімізге көшеміз».

XXI ғасырдың басы күй сарының негіз ала отырып қазақстандық өнер қайраткерлері осы жаңаша бағытты ойлап тапты. Ол хор күйлері, симфония, оркестр, сюиталар мен увертюралар еді. Соның ішінде сәтті шыққандары да бар, ол шығармалар қазіргі таңда қазақтың музыкалық өнерінде өзіндік орын таба білді. Мысалы, Б. Байқадамовтың хор күйлері Құрманғазы күйлерінен «Ақсақ киік», «Ақбай», халық күйлері «Айжан қыз», «Келіншек», «Шалқыма» күйлерін қазақ музыка тарихында ең алғаш рет болып хор капелласына арнап өндеген болатын. Е. Рахмадиевтың «Дайрабайы», А. Сейдімбектің «Ақтамберді толғауы», Б. Тілеуханның «Қайран Еділі» тағы сондай сияқты жақсы толғаулар дүниеге келді.

Сонын негізінде біз мектеп оқушыларына арнап Электронды Білім Қайнарын шығардық. Негізгі мазмұнына домбыра және сыбызғы күйлері мен күйлердің аңыз-әңгімелері мен күйді орындаушылар жайлы шағын ақпарат берілген. Сондай-ақ осы берілген күйлердің сарынына құралған күйәуендер берілген. Бұл күйәуендерді мұғалім музыка сабағында немесе домбыра үйірмелерінде қолданса болады.

Біздің зерделеп отырған тақырыбымыз алдағы уақытта жалғасын табар деген ойдамыз. Қазақ халқының төл өнері қазақ барда асқақтай бермек, лайым солай болғай!

 

 Дархан Ержанұлы
ҚҰӨУ-нің «Музыкалық білім беру»
мамандығының PhD докторанты

 

kui