Күйшілер одағы біліктілік арттыру курсын өткізді

Қараша айының (2019 жыл) 4-9 жұлдызы аралығында «Күйшілер одағының» ұйымдастыруымен «Шәкірт тәрбиелеудегі күй үйретудің методикалық ерекшеліктері» атты біліктілік арттыру курсы өтті. Курсқа Нұр-Сұлтан, Ақтөбе, Балқаш, Жазқазған қалаларының музыка мектептері мұғалімдері қатысты. Read More

Мінбер

  1. Байбаламға салынбайық.

Күйшілік өнер құрып бара жатыр деп құр байбаламға салмайық. Билік болсын, телеканалдар болсын өз жұмысын істей берсін. Мен қазақпын деген жобаларды ұйымдастырып.
Сіз бен біз болсақ өзімізше әрекет жасайық. Домбыра үйренейік, балаларымызды үйретейік, ескі күйлерді тыңдауға құлағымызды лайықтайық. Интернетте толған күйлерді үйде, жұмыста, машинада қосып қоялық. Әйтеуір әрекеттенейік. Түбінде бір қайыры болар. Осыған сенімдімін!

  1. Күй және әлемдік жаңалықтар

Ұлттық музыканы зерттеп жүргендер міндетті түрде әлемдік ғылымдағы жаңалықтарды бақылап отыру керек. Үлкен ғалымдарымыз бар, әлі күнге дейін сол 20 жылғы әңгімесін айтып отырады. «Қазақ күйшілік өнері қандай керемет» деп тамсанып. Ол уақыт өтті. қазір басқа көзқарас пен зерттеу керек.
Әлемдік тенденцияны қазақ қалай пайдалана алады, жаңалықтар қандай, өзімізге қатысты неңдей пайда ала аламыз дегендей көптеген сұрақтаға жауап таба білу керек.
Ол үшін ағылшын тілі маңызды. Дым болмағанда ағылшынның орысша аудармалары оқу керек. Бірақ бұл тиімсіз болар. Негізгі ой жоғалып кетуі мүмкін. Оригиналға жетпейді. Қазір мен музыкатану бойынша ағылшын тілінде бір ғылыми еңбекті оқып жатырмын. Өзіме беймәлім, көптеген тың ойларды білудемін. Көзім ашылып жатыр десем болатындай.

Арман досымның: «Қазіргі жазушылар (ақындарды білмеймін енді) әлемде болып жатқан нәрселерді білуі керек пе, қалай ойлайсыздар? Негізі жазушы деген интеллектуал, бұрынғы тілмен айтқанда интеллигент деп есептеледі ғой. Мына технологиялық өзгерістер, олардың ықпалы, тағы сол сияқты дүниелерді білу керек пе, әлде Оралхан мен Хемингуейді оқып жүре беруі керек пе?» деген сұрағынан кейінгі туған ой

  1. Жоғары мәдениет пен поп мәдениет

Әрбір қоғамда адамның құндылықтары, көзқарастары, нанымдары, нормалары, әдет-ғұрыптары, тарихы, әлеуметтік тиымдары және т.б. тұратын нақты мәдениет бар. Бұл мәдениет жоғары және танымал (поп) мәдениет санатына жатқызылуы мүмкін.
Жоғары мәдениет дегеніміз не?
Жоғары мәдениет – қоғамның жоғарғы класы (ақсүйектері) бөлісетін ортақ субмәдениет ретінде анықтауға болады. Басқаша айтқанда, бұл қоғамның элитасын қамтиды. Жоғары мәдениет нақты тұтыну үлгілері, өмір салты, әдебиет, наным-сенімдер мен көзқарастардан тұрып, элитаны жаппай қоғамнан, бұқарадан бөліп тұрады.
Танымал (поп) мәдениет дегеніміз не?
Әрбір адамның немесе қоғамдағы бұқараның бөлісетін ортақ субмәдениеті ретінде анықталуы мүмкін.
Жоғары мәдениет танымал (поп) мәдениетке қарағанда күрделі келеді.
Фаст-фуд пен эстрадалық поп музыка – танымал поп мәдениеттің кейбір мысалдары.
Батыстың түсінігінде Жоғары мәдениеттің мысалы:
Опера мен балет, қымбат ресторандар, классикалық музыка, ренессанстық көркемсурет үлгілері т.б.
Сарапшылар поп мәдениеттің таралуы негізінен бұқаралық ақпарат құралдарының арқасында екенін атап көрсетеді. Бұл әсіресе шындық (реалити) шоулары, музыканың жаңа жанрлары, фильмдер, тіпті телесериалдар секілді түрлі теледидар бағдарламалары арқылы байқалады. Дегенмен, поп мәдениетінің адамдардың өміріне әсері бұқаралық ақпарат құралдарымен ғана шектелмейді. Ол тіпті әлеуметтік саясатты, идеологияны, сән мен технологияларды қамтиды. Сондықтан поп мәдениет жоғарғы мәдениетке қарағанда тез тарайы.
Қазақтың түсінігіндегі жоғарғы мәдениет: тілі мен әдебиеті, өнері, өмір салты, классикалық төл музыкасы, наным-сенімі, тіпті ішкен қымызы мен жеген қазы-қартасы.
Бүгінгі қазақ ақсүйегімін (жоғарғы класы, элита) деуші батыстың жоғарғы мәдениет үлгісін қабылдаған.
Қазақтың жоғарғы мәдениеті бар болса да, жоққа тән.
Қазақтың орта арифметикалық жасы 25-30 жас. Қазақша оқыған жастар батыстың жоғарғы мәдениетін құп көрмейді, Ұлтымыздың 23 пайызының жасы 9 –ға жетпеген.
Сонда бұл жастарға поп мәдениеттің соңында кеттің деп ренжуге болмайды екен, өйткені одан басқа олардың таңдауы жоқ.
Ал «көпшіліктің талғамымен жүру – қарабайырлану өлу деген сөз» дейді Таласбек Әсемқұлов.

Сұлтан Ыбырайдың ФБ жазбасынан

  1. күйлердің санын қуалап міндет емес

Кейбір зерттеушілер домбыра күйінің саны 10 000-нан асып жығылады дейді. Мен айтайын, біз үшін олардың (күйлердің) саны аса маңызды емес. Неге десеңіз, сан қуалап, олардың насихатталуына және халық арасындағы кеңінен таралуына көңіл бөлмедік. Шынтуайына келгенде, қарапайым тыңдарман ары кетсе он күйдің ғана атын білетін шығар. Менің музыкант емес френд-достарым, айтыңыздаршы, қандай күй білесіздер. Адай, Балбырауын, Ерке сылқым, Көңіл толқыны, Әлқисса, мүмкін кейбіріңіз Сарыарқа мен Сарыжайлауды, Кісен ашқан мен Қос алқаны еске түсіресіз… Керек десеңіз, қазір азды-көпті тартылып жүрген 100-дей ғана күй бар. Ал қалған 9 900 күйді қайда қалдырамыз?! Проблемамыз осындай, енді осының шешімін айтып көрейін.

Әуелі, ЖОО мен колледж қабырғаларында әр тәлімгерге бір курста (бір оқу жылы) өзі ғана орындайтын 30 күй тартасын деп міндеттеп қою керек. Және Пәленбайдың тізіміндегі күйді Түгенбай өз тізіміне қоспауы керек. Сонда бір топта 10 домбырашы оқыса, жылына 300 күй тартылады деген сөз. 4 курсыңыз 1200 күй. Ия, бір жылда 1200 күй тартылады!

Екіншіден, сан мен сапаны арттыру үшін студенттер оригиналды өз көзімен көру керек. Мысалы, Астанада Жанғали аға жүр, Маңғыстауда Сержан ата, Алматыда Шәміл ата бар. Айта берсең жетеді… Тіпті, көп күйшілердің өздері білмейтін орындаушылар да бар арамызда. Оралда Өтеген күйші, Өскеменде Беделбек күйші, Қарағандыда Құнан күйші… көп, өте көп. Бастысы, ерінбесек болғаны.

Және соңғысы. Жаңа (яғни, қайтадан екінші тынысын ашқан) күйлерді тыңдарманға жеткізу керек. Ол тіптен қиын емес. Әрқайсысымыз жиын-тойларда, үлкенді-кішілі кездесулерде, тіпті өз үйімізде жақындарымызға осы күйлерді тартайық. Бес күй, он күйі, он бес күй… Бірінің болмаса, екіншісінің құлағында сөзсіз қалады бұл сарындар.

  1. Ұлттық дыбыс туралы

«Музыка ғылымында «дыбыс идеалы» деген термин бар. Яғни, белгілі бір үнді ұлттық деп қабылдау. Қазақта ол – домбыраның қоңыр үні еді. Уақыт өте келе домбыраның ішегі балық аулайтын лескаға ауыстырылса да байырғы үнді сақтап қалғандай болдық. Жиырмасыншы ғасырдың аяғына дейін сақталып келгенімен, жаңа заманмен өзге мәдениеттің ықпалымен жаңа дыбыс та пайда болды. Бүгінгі қазақ ескіше тартатын күйшіні қабылдай алмайды. Өйткені, жоғарыда айтылған «дыбыс идеалы» өзгерген. Эстраданың салдыр-гүрсіліне және күй өзінің негізгі мақсатынан айырылғаннан кейін осындай хәлге түстік. Ал, дыбыс идеалының өзгеруі – тұтас бір ұлттың өзіндік болмысынан айырылу деген сөз»

«Егемен Қазақстан» газетіндегі мақаладан үзінді

  1. Киелі сахна дейсіз бе?

«Киелі сахнаға ішіп шықпау керек» дегенді қойыңыздаршы. Сахна киесінен баяғыда айырылған. Өз өзімізді алдап отырамыз әйтеуір. Сол сахнаға фонограмма шыққаннан кейін киесі де кетті. соны біле тұра өтірік жұлдыздардың концерттеріне барамыз, жәй ғана ерінін жыбырлатып, бүкіл әндерін плюспенен айтып беру үшін тойларға шақырамыз. Бәріміз де білеміз, бәрі де фонограмма. Қайдағы «киелілік»? Ақша табудың жолы ғана.

  1. Күйшіні ұмытпайық

Кеше Өскемендегі Беделбек күйшімен сөйлестім. Күйші ата қатты ренжулі сияқты. «Мені мүлдем шығармай-ақ қойыңдар. Керек емес. Күй үшін өмір сүрген бала екенсің. Саған рахмет, бірақ осыменен қоя сал» дейді.

Бұл күйшіні 3 жыл іздедім. Өскемендіктер әне-міне деп мүлдем бермей қойды нөмірін. Әйтеуір араға 3-4 адамды салып таптым ғой. Енді, жауабы осы. Жақын адамы «бәрі жазып алып кетеді, бірақ ешқандай нәтиже жоқ» дегендей айтты. Сондықтан ата бәрінен де жалықты дейді.

Жасы 80 келсең ақсақалдың осы әңгімесінен кейін Оралдағы Өтеген күйші еске түсіп кетті. Ол да осындай әңгіме айтып еді. Қолда бар алтын ғой мына күйшілер. Мүмкін мінезі қиқар шығар, мүмкін тағы басқа мәселе болар… Десе де күй үшін ғой бәрі…

  1. Күйді тыңдап жүрейік

«Қазір үкіметке қарап отыруға болмайды. Төл өнерімізді әркім өз мүмкіндігінше насихаттау керек. Және де бұл насихат отбасымыздан басталсын. Жақындарымызға, балаларымызға дәстүрлі ән мен күйді тыңдауды үйретуіміз қажет. Өйткені, ғылымның дәлелдеуі бойынша, егер де бір буын ұрпақ әлдебір өнерден қол үзіп қалса, ол – ұмытылады»

Раушан Малдыбаева

 

Айтжан Есенұлы Тоқтаған

 

 

 

 

 

 

«Күйшілер Одағының» құрметті мүшесі 

1946 жылы  Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданы, Тайыр Жароков атындағы елді мекенде дүниеге келген. 1967 жылы Орал саз училищесін, 1972 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Read More

Жайымов Айтқали Тілепқалиұлы

 

 

 

 

 

 

«Күйшілер Одағының» құрметті мүшесі 

Астана қаласы Мемлекеттік академиялық филармониясы қазақ оркестрінің көркемдік жетекшісі және бас дирижеры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Қазақстан композиторлар Одағының мүшесі, ҚР білім беру ісінің «Құрметті қызметкері», Атырау облысының және Атырау облысы Жылыой ауданының «Құрметті азаматы», профессор. Read More

ОҢТҮСТІК АЛТАЙДА ТАБЫЛҒАН МУЗЫКАЛЫҚ АСПАПТАР

 Музыкалық аспаптар адамзат тарихында өзінің алар орны бар. Қай заманда болмасын адам баласы музыка аспабы арқылы өзінің ішкі сезімін, күйініші мен сүйінішін, қуанышы мен қайғысын жеткізіп отырғаны белгілі. Әрине, дыбыс шығаруға болатын құралдың нақты шыққан уақытын дәл айту қиын. Бірақ соңғы жылдары еліміздің археологтары тапқан құнды жәдігерлер мен ашқан жаңалықтары негізінде жобалап пайымдауға болады. Мақала «Қарақаба» археологиялық нысанда жүргізілген қазба жұмыстарында табылған музыкалық аспаптарға арналған. Мәліметтерге арқа сүйей отырып сол аспаптардың пішінін қалыпқа келтіріп және иелері жөнінде тоқталып өтпекшіміз.

Қарақаба қорымы Шығыс Қазақстан облысының Қатонқарағай ауданында орналасқан. Сол аймақтағы Қарақаба өзеніне байланысты аталған. Қорым 2012 жылы ғалым-археолог Зайнолла Самашевтың жетекшілігімен ашылған. Бұл ортағасырлық түрк халықтары мекендеген һәм жерленген орын. Шамамен VIII-IX ғасырлар кезеңі [1, 29 б.].

2014 жылғы № 5 (56) «Мәдени мұра» жорналындағы мақаладағы келтірілген дерекке сәйкес бірінші аспап бойынша келесі мәлімет беріледі: «Справа от колчана поверх берцовой кости лежал музыкальный инструмент с длинным грифом. Длина  инструмента 63 см. Корпус ладьевидной продолговатой формы. В центре имеется отверстие в виде трех соединяющихся под углом коротких линий. Фиксируется форма основания корпуса – удлиненная, образующая фигуру в виде пятиугольника. В нижней части корпуса также виден выдолбленный край внутренней стороны корпуса» [1, 33 б.].

Бұл Қарақаба-І тобындағы № 11 обадағы табылған аспаптың сипаттамасы. Көріп отырғанымыздай, аспаптың мойыны ұзын, шанағы (кеудесі, денесі) қайық тектес пішінде келген. Шанағында үш бұрышты ретінде келген жұлдызша – дыбыс ойығы, яғни дыбыс шығаратын орын. Аспаптың шанағы ойылып шабылған.

Қазба кезіндегі фотосуреттер мен жоғарыдағы дерекке сәйкес музыкалық аспаптың сол кезеңде қандай сипатта болғанын қайтадан жаңғыртуға тырыстық (сурет 1).

спап ішекті-шертпелі топқа жатқызуға. Жанында ысқыш (смычок) табылды деген дерек болғамандықтан осындай ойға тоқтадық. Мойынындағы перне саны жайлы да еш мәлімет жоқ. Аспап негізінен жерде немесе жылқының үстінде отырып тартуға ыңғайлы. Бүгінгі күнмен салыстырсақ, аспаптың бұл пішіндес түрін кавказ халықтарында кездестіруге болады.

Келесі аспап осы қорымдағы № 12 обада табылған. Бұл жайында З. Самашев келесі мәлімет береді: «Наиболее значимым предметом, положенным вместе с воином, является струнный музыкальный инструмент из дерева. Он находился слева от человека и чуть выше, под рукоятью железной сабли, упомянутой выше. Общая длина инструмента – 0,70 м. Четко видна головка грифа с двумя колками. Корпус инструмента округлый, с чашевидным углублением. На конце чашевидного корпуса имеется корпуса небольшой выступ с отверстием, предназначенный очевидно, для крепления струн» [1, 37 б.].

Ғалымның дерегіне сәйкес екі ішекті аспап екенін нақты айта аламыз. Шанағы дөңгелене келген, тостаған пішіндес. Шанақтың түбіндегі түйме екі ішекті бекітуге арналған. Жоғарыдағы бірінші аспап сияқты бұл жерде де ысқышы табылмады. Сондықтан нақты қандай түрде қолданғаны белгісіз. Бүгінгі күні дәл осындай пішіндес түріндегі шертпелі де, ыспалы да аспаптар кездеседі. Дегенмен бүгінгі шертпелі аспаптармен салыстырғанда жалпы ұзындығы шағындау (70 см). Төмендегі суретте табылған аспаптың байырғы түрін қалыпқа келтіруге тырыстық (сурет 2).

Соңғысы Қарақаба-ІІ тобындағы № 4 обадағы табылған музыкалық аспап. З. Самашев келесіше мәлімет келтіреді: «Под колчаном, около локтя левой руки расчистили головку грифа с четырьмя колками и фрагмент грифа музыкального инструмента, изготовленного из дерева. Остальные части сильно сгнили, вследствие чего практически слились с настилом, из-за этого форму инструмента восстановить не удалось» [1, 39 б.].

Ғалым тек аспаптың бас бөлігінің ғана сақталғанын айтады. Қалғанын өзіміз топшылап, келесіше сипаттап көрдік. Төрт «құлақтың» орны бар болғандықтан аспаптың мойыны жуан екені анық. Өйткені төрт ішек өз орнында түру үшін аспап мойыны кемінде 3-3,5 см болуы керек. Аспаптың шанақ бөлігі сақталмағанымен, обадағы ағаш шіріген қалдықтарына қарап (білікті археологтармен ақылдаса келе) төмендегі суреттегі пішінге келдік. Кейін қазба жүргізген археологтармен жеке сұхбат барысында болғандай арнайы ысқышы да жанында жатқан екен. Төменде аспаптың байырғы құрылысын қайтадан қалыпқа келтіруге тырыстық (сурет 3).

Енді музыкалық аспаптардың иесі жөнінде бірер сөз. Мақала барысында автор «бұл ежелді діндарлар, бақсылар болуы мүмкін» деп топшылайды. Дегенмен, біз бұл пікірге келіспейміз. Біздің ойымызша, қорымда жерленген қазақтың сал-серілерінің ежелгі прототипі. Бүгінгі таңда белгілі болғандай, ерте уақыттағы сал-серілер майданның алғы шебінде жүрген жауынгерлер болған екен. «Сал-серілер – өз еркімен тұтастай өлімге кесілген әскер… Әрине, көп жағдайда сал-серілердің шерігі тұтастай қырылатын болған. Ал осы аяулы әскердің кездейсоқ тірі қалғандары болса, бейбіт кезде олар елдің еркесі саналған» [2, 10 б.]. Әрбір обада табылған сауыт-саймандар, қылыш пен садақтар бұл сөзімізге дәлел болғандай. Ал, бас төбесіндегі саңылаулары жайында әлі де зерттеулер қажет.

Қарақаба қорымынан үш аспаптың екеуі шертпелі, бірі ыспалы. Жалпы табылған жәдігерлер бүгінгі қазақ халқының және жалпы түрк халықтарының арғы дәуірдегі (ортағасырлық) музыкалық аспаптары деуімізге толық негіз бар. Болашақта әлі де нақты зерттеуді қажет ететін бұл олжа еліміздің музыкатану ғылымындағы оргонология (аспаптану) саласына баға жетпес зерттеу нысаны ретінде қарастырылатынына толық сеніммен айта аламыз.

Пайдаланған әдебиеттер:

  1. Самашев З. Музыканты древнетюркской эпохи Казахского Алтая // Мәдени мұра. – 2014. – №5 (56). – 29-41 б.
  2. Әсемқұлов Т. Сал-серілер жайлы бір үзік сыр // Егемен Қазақстан. – 2010. – №27. – 9–11 б.

 

Р. Ш. Нүркенов

«Күйшілер одағының» алғашқы отырысы өтті

14 ақпан күні еліміздің елордасында Қазақ ұлттық өнер университетінде ұлттық музыканың ділі болған күй өнерін насихаттауды мұрат қойған «Күйшілер одағының» алғашқы отырысы өтті.

Қоғамдық республикалық бірлестіктің отырысында алға қойған мақсаты мен міндеттерін, құқықтары жайлы бірлестік төрағасы Рүстем Нүркенов таныстырып берді. Отырысқа қатысушы қонақтар Астана қаласы филармониясының қазақ ұлт аспаптар оркестрінің бас дирижері, күйші ҚР еңбек сіңірген қайраткері, профессор, Парасат орденінің иегері Айтқали Жайымов, Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры Жанғали Жүзбай, Қазақ ұлттық өнер университетінің доценті Еділ Басығараев, күйші Сәрсенғали Жүзбай, ҚР Ұлттық гвардия оркестрінің мүшелері, күйшілер Бақытжан Дүйсенғазин мен күйші Әбілғазы Ахмадиев, күйтану саласында еңбек етіп жүрген музыкатанушы ғалымдар Гүлнар Альпеисова, Раушан Малдыбаева, Айгүл Байбек, сонымен қатар арнайы Солтүстік Қазақстан облысы мен Қарағанды облысынан да азаматтар келді. Read More